La Maison de Molier. „Molijerova kuća“, ali i samo jedno od njenih imena. To je državni teatar, u Francuskoj jedini sa stalnom glumačkom postavkom. Ali i teatarska trupa, najstarija na svijetu… S istim imenom od 1680. godine.
„Comedie-Francaise“ ili „Theatre-Francais“; lijepo ime i ponos Francuza. To što je Molijer bio dio iste trupe, do te najslavnije od svih pozorišnih smrti 1673. godine – to je samo vinjeta, zamajac njene istorije. A dio nje su i Crnogorci.
* * *
Važan dio te istorije bio je veliki hedonista i apsolutista (i sasvim potcijenjen ratnik i ratni pobjednik) Luj Četrnaesti. Upravo je „Kralj Sunce“ jednostavim dekretom u avgustu 1680. objedinio Molijerovu staru trupu s onom Hotela Burgonj… I tako je nastalo ono „Komedi-Fransez“. Kažu, žila kucavica nasljeđa francuske kulture; kada bi je posjekli, niz nju bi istekao cijeli Pariz. I istorija, mnogo istorije. I Crnogorci.
Evo kako: opera „Crnogorci“ („Les Montenegrins“), jedna od najdivnijih konekcija naše zemlje i Francuske, izvedena je 31. marta 1849. u Parizu. Naravno, pod jednim od krovova „Komedi-Fransez“, čija je glavna zgrada, na primjer, sada u pariskom Prvom arondismanu, odmah kod palate Luvr. I da, bila je to antiratna priča. Jer tada, prije približno 180 godina, Francuzima su još bila svježa sjećanja na ratovanja protiv Crnogoraca!
Radnja komada „Crnogorci“ tiče se 1807. i Napoleonovog vremena. Naš vladika Petar Prvi Petrović Njegoš, Sveti Petar Cetinjski – tih godina tražio je način da Boku oslobodi od okupacije francuskog imperatora. Pa će se, nakratko, ujedinjenje Boke i Crne Gore desiti 1813. godine.
Naravno da je Francuzima tog vremena, još sa svim nasljeđem revolucije, bio vrlo interesantan i egzotičan primjer slobode i borbe nekog malog naroda na balkanskim planinama… Naravno i da su čuli za ljepotu zaliva i da im je sve to poslužilo kao savršena inspiracija u romantičarskoj eri. Pa hor u operi pjeva ovako: „Na gori što nebo tiče, narod niče, blizak Bogu! Braneć zemlju, njiveć slogu, na zlo tebi, o krvniče!“.
Sama radnja? Naravno, romansa francuskog vojnika, oficira s činom kapetana, sa Crnogorkom… Prožeta komičnim tonom, spram koga je, u kontrastu, izražen epski duh Francuzima neobičnog naroda. U prelijepom „Komedi-Fransez“ teatru izvedena je više od 30 puta, u tri čina. Pa je deceniju kasnije, 1858. godine svedena na dva čina – izvođena u „Operi Komik“.
Glavni junaci? Kapetan Seržis i Žiška. Pa njih dvoje, na primjer, na kraju i u činu ljubavnog ostvarenja, katarze i mirenja dvije vojske, na teatarske daske iznose dvije zastave – francusku i crnogorsku… A ona zapjeva, prije nego što je hor isprati: „Crna Gora, Bogu mila! Slobodna zavazda bila – kao snijeg na tvojim brdima…“.
Poprište radnje? I Boka i Kotor, i stijene iznad Kotora, i put ka Cetinju. A autor? Beligijski kompozitor iz Genta – Armand Limnander… Njegovu je muziku u pariskom teatru već nakon godine stvaranja u francuskoj prijestonici slušao kralj Luj-Filip Drugi. Godine 1850. dobio je zvanje viteza belgijske kraljevine, a bio je i vitez Legije časti! „Crnogorci“ – to je njegova prva opera.
* * *
Odakle uopšte ta priča o Crnogorcima? Nije li za Evropu tada to bila – apsolutna egzotika?
Odgovor valja tražiti od jednog od dvojice autora libreta. Ime mu je Žerar de Nerval; to je već velika figura književnosti romantizma. „Najčistiji od svih francuskih romantičara“ – govorio je Žorž Gusdorf.
Žerar, najpoznatiji po kratkim pričama i poemama, bio je i kontroverzna figura. U njegovim djelima sučeljavali su se i misticizam, ezoterija i istraživanje snova, a većina se ticala intimnog kosmosa pjesnika u potrazi za idealom žene poput antičke boginje. Pa ga je jednom, u toj operi „Crnogorci“, veliki Žerar pronašao i u ženi naših gora.
Prije nego što je radio na „Crnogorcima“, sjajni autor bio je i najbliži saradnik velikog Aleksandra Dime. Zajedno su radili na libretu za operetu „Piquillo“ na kojoj je, na kraju, bio potpisan samo Dima.
Žerarova vječna muza bila je slavna glumica i sopran Dženi Kolon; drama njihove tragične ljubavi i njene prerane smrti bila je i razlog njegovog nervnog sloma, hospitalizacije… Tek, naš Žerar je nakon Dženine smrti odlučio – da otputuje. Pa je stizao i do Malte, Sirije, Egipta, Alžira, Londona… I do Dalmacije, a pretpostavlja se i do Boke, tada već pod austrijskom upravom. Odatle inspiracija za „Crnogorce“…
Kraj Žerara de Nervala bio je tragičan; već osiromašen, bez inspiracije, 1854. sebi je oduzeo život na obali Sene. Imao je 46 godina.
A drugi autor libreta? Žan-Edoar Alboaz de Pujol nije bio samo već ostvareni dramski autor, nego i odličan istoričar. Njegovo poznavanje balkanskih prilika u prvoj polovini 19. vijeka, izvjesno je uticalo na tematiku i sliku Crnogoraca i Crne Gore i Boke, koja je tada bljesnula pred pariskom publikom.
Malo konteksta vremena: te 1849. kada je opera prvi put izvedena u Parizu, u Crnoj Gori vladao je Petar Drugi Petrović Njegoš. Koji je dvije godine ranije, u jermenskom manastiru u Beču – prvi put objavio „Gorski vijenac“!
I još konteksta vremena: iste te 1847, otprilike pola godine kasnije – u Londonu će prvi put „Orkanske visove“ objaviti Emili Bronte. I Emili Bronte i Njegoš će u roku od tri godine, od tuberkuloze, biti mrtvi…
* * *
Konačno: mjesto gdje su prvi put bljesnuli „Crnogorci“? Zove se „Opera-Comique“ ili, zvanično, „Theatre National de’l Opera Comique“; bilo je te 1849. najpopularnije teatarsko poprište za djelo Limnandera, Žerara i Alboat de Pujola. Teatarska zgrada, u Drugom arondismanu, nazvana „Salle Favart“ – ljepota u neobaroknom stilu, na istom mjestu od kraja 18. vijeka. Mjesto za 1.200 srećnika s dragocjenim kartama.
Pa pogledate, recimo, „Salle Favart“ – veliki foaje, galerije, oslikanu tavanicu, dekoracije… I biće vam jasno kakva su vijest i koliko su bili važni, sredinom 19. vijeka u Parizu, ti „Crnogorci“.
Biće vam jasno i to zbog čega je za ovaj jubilej, za 20 godina od obnove nezavisnosti u Crnoj Gori, jedna takva opera i antiratna priča, kao dio zajedničkog i evropskog nasljeđa – bila idealna makar za segment proslave na nekom od najljepših crnogorskih krugova. Da konačno naučimo nešto o sebi, što nam je ispod istorijskog ili kulturnog radara promaklo.
Ali – ništa od toga. Ostaće „Crnogorci“ da čekaju neke druge jubileje i neke ljude koji će brinuti malo više o tom nasljeđu…
