Prema javno dostupnim podacima, tokom 2024. godine u Crnoj Gori ubijeno je 16 osoba. Prošla godina bila je jedna od najtragičnijih, sa ukupno 27 ubijenih. Ono što je posebno potreslo javnost jeste masovno ubistvo na Cetinju 1. januara, kada je naoružani muškarac usmrtio 13 osoba, nakon čega je izvršio samoubistvo.
Posljednji slučaj koji je uznemirio javnost jeste trostruko ubistvo koje se dogodilo u noći između 20. i 21. aprila ove godine u podgoričkom naselju Stari aerodrom. Tom prilikom ubijeni su braća Denis (27) i Nezrin Hot (34) iz Rožaja, kao i muškarac K.M. (55) iz Novog Pazara. Zbog sumnje da je počinio ovaj zločin uhapšen je Vehid Murić iz Rožaja, kojem je određeno zadržavanje. Motiv ubistva za sada nije poznat.
Šta stoji iza porasta masovnih ubistava u Crnoj Gori u posljednjih nekoliko godina i da li su institucije adekvatno odgovorile, te koji su ključni društveni, bezbjednosni i psihološki faktori doprinijeli talasu masovnih ubistava u našoj državi, pokušali smo da dobijemo odgovor od naših sagovornika.
Kriminolog Velimir Rakočević ocjenjuje da su zločini sa elementima nasilja u porastu i da predstavljaju jedan od najozbiljnijih društvenih problema, koji je prisutan i u Crnoj Gori. On ističe da na najteža krivična djela utiču brojni individualni, socijalni i ambijentalni faktori, te da država ulaže napore u prevenciju i represiju, ali da i dalje postoji prostor za unapređenje sistema zaštite i prevencije nasilja.
Za Rakočevića nasilje odavno nije samo vezano za učinioca i žrtvu, već je postalo planetarni problem.
Prema njegovom mišljenju, na najteže zločine agresije, kao što su različiti oblici ubistva, utiču brojni faktori i tu gotovo da nema razlike među državama.
On kaže da na svako protivpravno lišenje života čovjeka utiču dvije grupe faktora koji se odnose na lične crte lica i spoljne, odnosno ambijentalne činioce.
„Treba istaći da njihovo dejstvo nije isto kod svih zločina ubistva, budući da na neke krvne delikte dominantan uticaj imaju individualni činioci, dok na druge pretežan uticaj imaju socijalni faktori, a u nekim slučajevima njihovo djelovanje je gotovo izjednačeno. Ako bi ove faktore svrstali u grupe, onda bi obuhvatili biopsihološke činioce, zatim faktore vezane za rani razvoj i socijalizaciju, kao i socijalne, kulturološke i situacione faktore“, kaže profesor Rakočević.
Ističe da kada se desi ovako težak zločin, prvo pitanje koje građani postavljaju jeste zašto, ali da je na to pitanje izuzetno teško dati odgovor.
Prema njegovom mišljenju, razlog je u tome što je svako ubistvo, osim ako nije iz oblasti organizovanog kriminaliteta gdje važe posebna pravila, odgovor na specifičnu situaciju ličnosti kada govorimo o tzv. ekspresivnom nasilju.
Prema njegovim riječima, ekspresivno ubistvo sadrži nasilje u čijoj pozadini dominira afektivni pritisak koji se oslobađa ispoljavanjem agresije, što uključuje i vrlo jak emotivni naboj prema žrtvi koja se okrivljuje za lično osujećenje.
„Ubistva iz ove tipologije, kada govorimo o učiniocu, upravo karakteriše nasilnički stil reakcije na frustracije, posebno u interakciji sa kulturološkim definicijama o muškosti koje uključuju čak i legitimnost nasilja u određenim situacijama. Ubice iz ove tipologije vrlo često imaju hostilna osjećanja i smanjenu kognitivnu i bihevioralnu kontrolu sa izraženom impulsivnošću“, rekao je Rakočević.
Govoreći o motivima, Rakočević kaže da su motivi za izvršenje ubistava različiti, a kada se radi o ovim ekspresivnim zločinima, onda su najčešće u pitanju niske pobude kao što su mržnja, netrpeljivost, pakost, zloba, zavist, pohlepa, patološka ljubomora, osveta i slično.
Mišljenja je da država, odnosno njeni ključni organi zaduženi za oblast bezbjednosti, policija i ANB, ulažu ogromne napore da kombinacijom preventivno-represivnih aktivnosti zaštite živote građana i druge vitalne vrijednosti.
„Međutim, treba reći da, iako su brojni zločini spriječeni efikasnim djelovanjem državnih organa, ima i onih ubistava koja su toliko iracionalna, eksplozivna i nepredvidiva da ih je gotovo nemoguće spriječiti ili se zaštititi od njih, i taj problem imaju sve moderne države danas jer se suočavaju sa talasima nasilja“, kaže Rakočević.
Ocjenjuje da treba biti objektivan i konstatovati ono što su nesporne činjenice, a one se tiču visokog procenta uspješnosti i efikasnosti policije u suzbijanju najtežih zločina.
Ipak, kaže, ima još mnogo toga što mora da se uradi da bi stanje bilo bolje.
„Tu mislim prije svega na smanjenje opšte izloženosti nasilju i prilika za negativno modelovanje i nasilničku identifikaciju, kao i pružanje što šire zaštite i pomoći onima koji su povezani sa rizikom nasilništva“, poručuje Rakočević.
Društvo mora da doživi neki stepen „ozdravljenja“
Građani u Crnoj Gori sve teže doživljavaju porast nasilja, uz sve izraženiji strah i osjećaj nesigurnosti, ocjenjuje Zarija Pavićević iz Alternative Crna Gora. Kako navodi, povjerenje u institucije je poljuljano, a ključ rješenja vidi u ranijoj reakciji sistema, boljoj koordinaciji institucija i jačanju prevencije i mentalnog zdravlja.
„Sve ono što smo nekada gledali samo na filmovima i što nam je bilo u domenu naučne fantastike danas živimo u našim sredinama“, kaže Pavićević. On dodaje da stiče utisak da, kako nasilje postaje svakodnevno, ljudi su oprezniji te da generalno imaju osjećaj da sigurnost više nije nešto što se podrazumijeva.
Ističe da građani očekuju da ih država zaštiti, ali smatra i da je to povjerenje dosta poljuljano, te da je važno da kao društvo doživimo neki stepen „ozdravljenja“.
Problem, kako kaže, nije samo u tome da li institucije postoje, već i da li građani vide da one stvarno rade svoj posao brzo, ozbiljno i bez izuzetaka.
Prema njegovim riječima, nakon trideset i više godina formiranja jednog sistema, kao i potpuno pogrešnog sistema vrijednosti, institucije ogrezle u korupciji predstavljaju pravo čudo i minimalan napredak, ako se uzme u obzir da je naslijeđena ozbiljna brojka kadrova bivšeg režima koja i dalje daje znakove da postoji.
Predlaže da država prvo mora da počne da reaguje prije nego što dođe do tragedije, uz bolju koordinaciju institucija, kao i veća ulaganja u prevenciju i mentalno zdravlje.
„Znači, ne tek poslije zločina, nego mnogo ranije, čak u periodu kada postoje prijetnje, kada nešto liči na nasilno ponašanje, porodični problem, ponovljeni incident i sve ono što može da bude upozorenje. Potrebna je bolja povezanost policije, tužilaštva, škola, centara za socijalni rad, kao i svih građana i aktera na svakom nivou, kako bi se rizične situacije prepoznale na vrijeme“, ističe Pavićević.
Uz to, naglašava da se mora poslati jasna poruka da nasilje neće i ne smije biti tolerisano, ne oslanjajući se isključivo na jaku kaznenu politiku, već i kroz veća ulaganja u prevenciju i mentalno zdravlje.
Potiskivanje emocija pospješuje moguće neprimjereno postupanje
Za psihološkinju Radmilu Stupar Đurišić, talas masovnih ubistava u Crnoj Gori, odnosno ključni bezbjednosni i psihološki faktori koji mu doprinose, ne mogu se posmatrati isključivo kroz prizmu individualne odgovornosti, već su, kako kaže, rezultat međusobnog djelovanja psiholoških, društvenih i sistemskih faktora.
Ističe da su najvidljiviji društveni faktori normalizacija nasilja, slabljenje povjerenja u institucije, kao i nedovoljno razvijen obrazovni sistem koji, prema njenom mišljenju, ne posvećuje dovoljno pažnje emocionalnoj pismenosti, rješavanju konflikata i ličnoj odgovornosti.
Ona kaže da socioekonomske frustracije i osjećaj nepravde mogu doprinijeti akumulaciji nezadovoljstva, ali da one nijesu nužno u grupi najsnažnijih faktora za nastanak neprimjerenih ponašanja pojedinca.
Sa bezbjednosnog aspekta, izazovi se, kako kaže, ogledaju u dostupnosti oružja, nedovoljno efikasnoj prevenciji i slabijoj koordinaciji između ključnih sistema poput zdravstva, policije i socijalnih službi.
Sa psihološkog aspekta, kod počinilaca se često uočavaju obrasci duboke frustracije, osjećaja nepravde, socijalne izolacije, kao i poteškoća u regulaciji emocija.
„U određenim slučajevima dolazi do razvoja tzv. ‘tunelskog razmišljanja’, gdje nasilje počinje da se doživljava kao jedino moguće rješenje“, kazala je psihološkinja Stupar Đurišić.
Ona naglašava da je posebno važno razumjeti specifičnosti manjih sredina. U takvim okruženjima, kaže psihološkinja, identitet pojedinca snažno je vezan za reputaciju i društveni status, što, kako naglašava, povećava pritisak i otežava prevazilaženje ličnih i socijalnih kriza.
„Ograničeni socijalni krugovi mogu dovesti do osjećaja zarobljenosti, dok neformalna pravila i društvene norme ponekad imaju veću težinu od formalnih institucija. U crnogorskoj kulturi prisutna je praksa potiskivanja emocija, što dodatno doprinosi njihovom nagomilavanju, pa i to pospješuje mogućnost neprimjerenog postupanja“, naglašava Stupar Đurišić.
Govoreći o znacima koji mogu ranije da upozore na opasno ponašanje, psihološkinja kaže da često postoje rani znaci upozorenja, poput promjena u ponašanju, socijalnog povlačenja, izražavanja beznađa, povećane agresije ili interesovanja za nasilje.
Ističe da rješenje ovog problema mora biti sveobuhvatno i dugoročno, te da je prije svega neophodno unaprijediti obrazovni sistem kroz uvođenje programa koji razvijaju emocionalnu pismenost, nenasilnu komunikaciju i sposobnost rješavanja konflikata.
„Takođe je potrebno ojačati mehanizme resocijalizacije kroz dostupnu i destigmatizovanu psihološku podršku, kao i kroz programe koji pomažu reintegraciju pojedinaca u društvo. Neophodan je kontinuiran rad na izgradnji savremenih društvenih vrijednosti koje promovišu nenasilje, odgovornost i brigu o mentalnom zdravlju. Kombinacijom kvalitetnijeg obrazovanja, snažnijih institucija i sistemske podrške pojedincima moguće je dugoročno smanjiti rizik od ovakvih tragičnih događaja“, poručila je psihološkinja.
Višestrukih ubistava bilo i prethodnih godina
Višestruka ubistava dešavale su se i ranije u našoj državi. Neki od njih su se dogodila u Herceg Novom u noći sa 2. na 3. januar 2005. svirepo ubistvo bračnog para Nikole (64) i Marije Rašo (59).
Njih je sjekirom ubio komšija Željko Pištinjat koji je, kako se tada govorilo, sa njima bio u dobrim odnosima i često je dolazio i na kafu kod njih. Kako se ispostavilo, Pištinjat je bio višestruki povratnik, liječen je na psihijatriji u više navrata, a za ubistvo supružnika osuđen je na 30 godina robije.
Tokom posljednjeg dana 2005, uoči same novogodišnje noći, u Zelenici kod Herceg Novog ubijena je petočlana porodica – i to Slavoljub (41), Slavica (41), Željko (12), Srđan (10) i Marko Roganović (7).
Njih je, koristeći pištolj i nož, likvidirao prvi komšija Milan Zeković, koji će kasnije biti smješten na psihijatriju u zatvorskoj bolnici u Beogradu, a koji je – kako se kasnije ispostavilo – prethodno ubio i još jednu osobu u Zemunu.
U Budvi su u septembru 2007. godine u bašti jednog lokala ubijeni Vladimir Rakočević i Adalbert Šut, pri čemu su ranjene još dvije osobe. Za ubistvo je osuđena četvoročlana grupa iz naše države, koja je tada osuđena na po 17 godina robije.
U januaru 2008. godine, u kafiću Tivtu su ubijeni Petar Drakulović i Srđan Kasalica, pri čemu je još jedna osoba ranjena. Zločin je počinio Dalibor Bulajić, koji je osuđen na 40 godina robije.
U novembru 2011, u centru Podgorice su u automobilu ubijeni Marija Raičević (30) i Ivan Dulović (28). Ubistvo je počinio Igor Raičević, koji se nalazi na odsluženju 40-godišnje kazne.
U maju 2012. godine, u Andrijevici se dogodilo trostruko ubistvo. Slavko Milović tada je ubio tasta Sloba, taštu Danicu i šuru Zorana Otovića, dok je jednu osobu ranio. Nakon toga, izvršio je samoubistvo.
U februaru 2013, u lokalu u centru Bara ubijeni su Ljubomir (24) i Dejan Gojačanin (26). Njih je ubio tada 22-godišnji Šćepan Bujić, koji je prvo pucao u Ljubomira, a nakon toga i u Dejana koji je pokušao da pomogne bratu. Ubica je osuđen na 20 godina zatvora.
Braća Davorin (31) i Danijel Ćulafić (24) ubijeni su u jednom lokalu u podgoričkom naselju Stari aerodrom u februaru 2014. Njih je nakon svađe iz vatrenog oružja ubio tada 22-godišnji Mašan Čogurić, koji se nalazi na odsluženju 20-godišnje zatvorske kazne.
U avgustu 2016, u beranskom naselju Pešca ubijeni su Zdravko Ćulafić (67) i Dragutin Spalević (62). Zločin je počinio Radenko Bulić (45), koji je odmah nakon toga počinio suicid.
Krajem 2016. godine, Budvanin Đorđe Boreta i doktor u penziji Dragan Zečević ubijeni su u jednom lokalu u Bečićima. Za ubistvo je optužena višečlana kriminalna grupa, kao čiji su organizatori označeni Ratko Vušović i Vasilije Rafailović, pri čemu je Zečević bio slučajna žrtva.
Bračni par Dušan (62) i Bosiljka Kalezić (52) ubijeni su u barskom naselju Šušanj u martu 2017. godine. Njih je ubio tada 55-godišnji komšija Uroš Jedgić, koji je prvo provalio u njihovu kuću, a nakon zločina je pokušao da izvrši samoubistvo.
U Bijelom Polju naročito pamte dva zvjerska zločina iz 1993.
Nedaleko od mjesta gdje su ubijeni Jovan i Milanka Madžgalj, u mjestu Čokrlije, 1993. godine dogodilo se šestostruko ubistvo. Momčilo Cerović (14) iz tog mjesta tada je ubio oca Mlađena (45), majku Milevu (43), brata Mila (20), sestrića J. T. (3) i babu Mitru (70).
Iste godine, u Bijelom Polju dogodilo se još jedno višestruko ubistvo. Tada je Novo Sošić (44) ubio rođake – Vuksana Sošića (42), njegovu ženu Slavicu (40), te djecu Tatjanu (12) i Miroslava (8), sa kojima je prije toga pio kafu.
Najmasovnije ubistvo na sjeveru države dogodilo se prije više od 30 godina, kada je u Pušonjskom dolu kod Pljevalja Kosta Damjanović (22), krećući se naoružan od kuće do kuće, ubio devetoro ljudi. On je tada prijetio kako će ubiti čitavo selo, a zločin je počinio u alkoholisanom stanju.
Ubijeni su Jovan (61) i Radovan Ostojić (32), Vukota Martić (50), Rajko (64) i Radovan Ostojić (62), njihove žene Mara (60) i Radojka Ostojić (50), te Mara Milikić (62) i Dosta Šubarić (62). Upravo je sin Doste Šubarić, Veljko, uspio da savlada ubicu, otme mu pušku i potom da ga likvidira.
