Iako su pojedina odjeljenja ocijenjena kao humana i uredna, Zaštitnik ljudskih prava je konstatovao da brojni propusti mogu povećati rizik od nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja prema psihijatrijskim pacijentima.
U izvještaju dostavljenom Skupštini Crne Gore, NPM je posebno analizirao stanje na psihijatrijskim odjeljenjima Opšte bolnice Nikšić, Opšte bolnice Bijelo Polje i Specijalne psihijatrijske bolnice Dobrota. Zaključeno je da sistem i dalje dominantno počiva na medikamentoznom liječenju, dok su psihosocijalna podrška i rehabilitacija nedovoljno razvijeni.
Nikšić: Human odnos, ali je problem manjak kadra
Tokom obilaska Odsjeka za psihijatriju Opšte bolnice Nikšić, tim NPM-a je ocijenio da su uslovi boravka i odnos prema pacijentima dobri i humani, uz vidljivo zalaganje zaposlenih.
Međutim, kao jedan od najvećih problema izdvojen je hronični nedostatak stručnog kadra.
“Nedovoljan broj ljekara, medicinskih sestara/tehničara i zdravstvenih saradnika direktno utiče na obim, dostupnost i kontinuitet pojedinih zdravstvenih i terapijskih usluga”, navodi se u izvještaju.
NPM konstatuje da se radno-okupacione terapije organizuju samo dva puta sedmično, dok terapijske zajednice uopšte nisu aktivne zbog manjka zaposlenih.
Posebnu zabrinutost izazvale su nepravilnosti u evidenciji mjera fiksacije pacijenata. Monitoring je pokazao nepotpuno vođenje dokumentacije, bez preciznih podataka o početku i završetku restriktivnih mjera.
“Ovakva dokumentacija upućuje na mogućnost primjene produženih fiksacija bez adekvatnog nadzora i kontrole, što predstavlja ozbiljan rizik od nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja”, upozorava NPM.
Dodatni problem predstavlja činjenica da pacijenti nemaju mogućnost svakodnevnog boravka na svježem vazduhu, iako su formalno hospitalizovani dobrovoljno.
“Iako su svi hospitalizovani na dobrovoljnoj osnovi, de facto su lišeni slobode, s obzirom na to da su vrata odjeljenja zaključana, a izlazak moguć samo uz saglasnost ljekara”, piše u izvještaju.
Bijelo Polje: Bolji uslovi, ali pacijenti ostaju mjesecima zbog socijalnih problema
Za razliku od Nikšića, Odjeljenje psihijatrije u Bijelom Polju dobilo je pozitivne ocjene kada je riječ o higijeni, organizaciji prostora i odnosu osoblja prema pacijentima.
Pacijenti su, kako se navodi, iznijeli pozitivne utiske o brižnom i njegujućem odnosu osoblja.
Ipak, NPM upozorava na problem produženih hospitalizacija, gdje pojedini pacijenti ostaju u bolnici mjesecima i nakon završetka liječenja, jer nema adekvatnog sistema socijalnog zbrinjavanja.
“Država još uvijek nema uspostavljen adekvatan sistem zbrinjavanja i podrške osobama sa mentalnim smetnjama nakon otpusta iz bolnice”, navodi se u dokumentu.
Takva praksa, upozorava NPM, nije u skladu sa principom najmanje restriktivnog tretmana i ukazuje na veliki društveni problem jer porodice često nisu spremne ili nisu u mogućnosti da preuzmu brigu o oboljelim članovima.
U Bijelom Polju evidentiran je i nedostatak kontinuirane edukacije srednjeg medicinskog kadra, dok individualni planovi liječenja još nisu sistemski uvedeni kao posebna dokumenta, uprkos ranijim preporukama Evropskog komiteta za prevenciju torture (CPT).
Dobrota: Prenatrpanost i miješanje forenzičkih i neforenzičkih pacijenata
Najozbiljnije kritike odnose se na Specijalnu psihijatrijsku bolnicu Dobrota, posebno na Odjeljenje za forenzičku psihijatriju.
NPM je evidentirao drastičan nesklad između kapaciteta i broja pacijenata. Odjeljenje raspolaže sa svega 21 krevetom, dok je u trenutku posjete bilo hospitalizovano čak 141 forenzički pacijent.
Zbog toga se forenzički pacijenti smještaju na druga odjeljenja zajedno sa osobama koje su dobrovoljno hospitalizovane, ali i sa pacijentima sa demencijama, intelektualnim smetnjama ili akutnim psihozama.
“Takva situacija povećava rizik od nasilnih incidenata, dekompenzacija i narušavanja terapijskog okruženja”, upozorava NPM.
Posebno je problematična praksa upućivanja maloljetnika sa sudskim mjerama na odjeljenja za odrasle forenzičke pacijente.
“To je u direktnoj suprotnosti sa Konvencijom o pravima djeteta i preporukama CPT-a”, konstatuje se u izvještaju.
NPM je ukazao i na praksu korišćenja adaptacionih vikenda kao načina rasterećenja prenatrpanih kapaciteta, umjesto isključivo terapijske mjere zasnovane na detaljnoj procjeni rizika.
Monitoring je pokazao i da standardizovane procjene agresivnosti, depresivnosti i suicidnog rizika nisu uredno dokumentovane u medicinskim kartonima.
Terapija dominantno zasnovana na lijekovima
NPM konstatuje i da psihijatrijski sistem u Crnoj Gori i dalje dominantno počiva na medikamentoznom liječenju, dok su savjetodavni rad, grupne terapije i radno-okupacione aktivnosti sporadične i nedovoljno razvijene.
“Takva praksa nije u potpunosti usklađena sa savremenim standardima mentalnog zdravlja niti sa preporukama CPT-a, koji insistira na aktivnom, strukturisanom i sveobuhvatnom tretmanu pacijenata”, navodi se u izvještaju.
Ukazuje se i na problem dugotrajne upotrebe benzodiazepina kao hronične terapije, kao i na neadekvatno praćenje pacijenata koji koriste klozapin, lijek koji zahtijeva redovne kontrole krvne slike.
Zaključak NPM-a je da država mora hitno sistemski reagovati kroz jačanje kadrovskih kapaciteta, razvoj servisa podrške u zajednici i unapređenje forenzičke psihijatrije.
Među ključnim preporukama Ministarstvu zdravlja izdvajaju se analiza korišćenja kapaciteta nove psihijatrijske klinike Kliničkog centra Crne Gore, hitno otvaranje odjeljenja za dječju i adolescentnu psihijatriju, kao i redovno finansiranje osnovnih potreba bolnice Dobrota.
“Samo kroz takav pristup moguće je osigurati da sistem mentalnog zdravlja funkcioniše u skladu sa principima humanosti, zakonitosti i prevencije torture”, zaključuje NPM.
