Planirani su brojni projekti od Hrvatske preko Bosne i Hercegovine, do Sjeverne Makedonije, Albanije, Crne Gore, Kosova i Srbije. Oni uključuju nove gasovode, LNG terminale i gasne elektrane, uz političku i finansijsku podršku Vašingtona i Brisela.
Neki projekti već su u fazi izgradnje ili ugovaranja, dok su drugi još u planiranju. Regionalni energetski sistem postepeno se preusmjerava ka prirodnom gasu iz SAD, Azerbejdžana i Mediterana.
Jonathan Stern, profesor Oksfordskog instituta za energetske studije, kaže da je jugoistočna Evropa već razvila alternativne pravce snabdijevanja.
„Postoje LNG terminali u Grčkoj i Hrvatskoj, kao i Južni gasni koridor iz Azerbejdžana, uz rumunsko gasno polje Neptun Deep u Crnom moru, čija bi eksploatacija trebalo da počne naredne godine“, kazao je Stern za Radio Slobodna Evropa.
LNG terminal u Baru i gasne elektrane
Crna Gora, iako nema gasnu mrežu, postaje dio američkog LNG koncepta kroz planove za terminal u Luci Bar i buduće gasne elektrane.
Crna Gora je učestvovala na američkom Transatlantskom gasnom bezbjednosnom samitu u Vašingtonu u februaru ove godine, gdje je potpisana zajednička izjava o saradnji sa SAD u energetici.
Američke kompanije Enerflex i Wethington Energy Innovation još 2023. godine potpisale su memorandum sa Vladom Crne Gore o pripremi projekta, ali još nema dogovora o snabdijevanju LNG-om niti definisanih količina.
Podgorica posljednjih godina podržava projekat Jonsko-jadranskog gasovoda (IAP), koji bi povezao Transjadranski gasovod (TAP) u Albaniji sa Hrvatskom, ali je projekat još u početnoj fazi.
Razmatra se više gasnih elektrana snage od 50 do 400 megavata u Baru, Podgorici i Pljevljima, uključujući hibridne modele i prenamjenu postojećih postrojenja.
Prema studijama rađenim za Elektroprivreda Crne Gore, sve razmatrane opcije ocijenjene su kao tehnički izvodljive i ekonomski isplative.
Kraj zavisnosti BiH od ruskog gasa
Bosna i Hercegovina posljednjih mjeseci je u fokusu zbog projekta Južne gasne interkonekcije sa Hrvatskom, koji bi Federaciji BiH omogućio pristup LNG terminalu na Krku i alternativnim dobavljačima gasa.
Istovremeno, vlasti Republike Srpske razvijaju posebne gasne veze sa Srbijom, uključujući projekat Istočne interkonekcije od Bijeljine prema Banjoj Luci.
BiH je gotovo pet decenija potpuno zavisna od ruskog gasa koji stiže Turskim tokom i uglavnom se koristi za grijanje Sarajeva.
Sporazum između BiH i Hrvatske o povezivanju gasovoda od Dalmacije prema centralnoj Bosni, sa krakovima prema Hercegovini i sjeverozapadu zemlje, potpisan je u aprilu u Dubrovniku uz prisustvo američkog ministra energetike Krisa Rajta.
Hrvatski dio projekta vodi državni Plinacro, dok je u BiH kao nosilac projekta određena privatna američka kompanija AAFS Infrastructure and Energy, čiji su direktori povezani sa krugom američkog predsjednika Donalda Trampa.
Projekat je izazvao kritike Evropske komisije i Energetske zajednice zbog posebnog zakona u Federaciji BiH kojim je američka privatna firma direktno uključena u posao, kao i zbog pitanja usklađenosti sa pravilima EU.
BiH godišnje troši do 250 miliona kubika gasa, dok bi novim gasovodom trebalo da protiče oko 1,5 milijardi kubika. Razmatra se i izgradnja gasnih elektrana.
Profesor Stern smatra da je projekat važan za BiH, ali ne i za širi region, te sumnja u isplativost ulaganja vrijednog oko milijardu eura.
Srbija između ruskog i američkog gasa
Srbija širi gasnu infrastrukturu nastojeći da zadrži ulogu regionalnog energetskog čvorišta, dok paralelno otvara prostor za američki LNG i nove zapadne investicije.
Ministarka energetike Srbije Dubravka Đedović Handanović potpisala je zajedničku izjavu sa SAD i više država istočne i centralne Evrope na samitu u Vašingtonu u februaru ove godine.
Direktor „Srbijagasa“ Dušan Bajatović nakon toga je izjavio da će Srbija „morati da kupuje američki gas“, iako količine i formalni ugovori nijesu definisani.
Američki gas mogao bi da stiže preko hrvatskog terminala na Krku ili grčkog Aleksandrupolisa zahvaljujući novim interkonekcijama prema Bugarskoj i Sjevernoj Makedoniji.
Srbija trenutno više od 80 odsto gasa dobija iz Rusije preko Turskog toka. Uprkos najavama diversifikacije, ključni energetski objekti i dalje su povezani sa ruskim „Gaspromom“ i Naftnom industrijom Srbije.
Kosovo trenutno van planova
Kosovo nema gasnu infrastrukturu i potpuno se oslanja na termoelektrane na ugalj.
Projekat gasne interkonekcije sa Sjevernom Makedonijom bio je uključen u investicioni plan EU za Zapadni Balkan, ali je zaustavljen zbog visokih troškova i fokusa na obnovljive izvore energije.
Kosovo je odbilo da uloži oko 200 miliona dolara američkih sredstava u gasnu infrastrukturu kroz program Millennium Challenge Corporation, a novac je preusmjeren u baterijske sisteme za skladištenje energije.
Sjeverna Makedonija ključ južnog koridora
Sjeverna Makedonija gradi novu gasnu infrastrukturu uz podršku Vašingtona i Brisela, nastojeći da prekine višedecenijsku zavisnost od ruskog gasa i pozicionira se kao novo regionalno energetsko čvorište.
Gasovod Gevgelija–Negotino je u izgradnji i povezaće ovu zemlju sa grčkim LNG terminalima, sa početnim kapacitetom od 1,5 milijardi kubika godišnje.
Paralelno se planira i interkonekcija sa Srbijom, čiji bi radovi trebalo da počnu 2027. godine.
LNG terminal u Baru i gasne elektrane
Crna Gora, iako nema gasnu mrežu, postaje dio američkog LNG koncepta kroz planove za terminal u Luci Bar i buduće gasne elektrane.
Crna Gora je učestvovala na američkom Transatlantskom gasnom bezbjednosnom samitu u Vašingtonu u februaru ove godine, gdje je potpisana zajednička izjava o saradnji sa SAD u energetici.
Američke kompanije Enerflex i Wethington Energy Innovation još 2023. godine potpisale su memorandum sa Vladom Crne Gore o pripremi projekta, ali još nema dogovora o snabdijevanju LNG-om niti definisanih količina.
Podgorica posljednjih godina podržava projekat Jonsko-jadranskog gasovoda (IAP), koji bi povezao Transjadranski gasovod (TAP) u Albaniji sa Hrvatskom, ali je projekat još u početnoj fazi.
Razmatra se više gasnih elektrana snage od 50 do 400 megavata u Baru, Podgorici i Pljevljima, uključujući hibridne modele i prenamjenu postojećih postrojenja.
Prema studijama rađenim za Elektroprivreda Crne Gore, sve razmatrane opcije ocijenjene su kao tehnički izvodljive i ekonomski isplative.
Albanija je u aprilu 2026. godine potpisala strateški sporazum vrijedan šest milijardi dolara sa američkom kompanijom Venture Global i grčkom kompanijom Aktor LNG USA.
Plan uključuje razvoj energetskog centra u Valoni sa LNG terminalom i gasnom elektranom snage oko 380 megavata, uz povezivanje sa postojećim Transjadranskim gasovodom (TAP), kojim od 2020. godine stiže gas iz Azerbejdžana do Italije.
Američka administracija Albaniju vidi kao potencijalnu ulaznu tačku za distribuciju američkog gasa prema Kosovu, Sjevernoj Makedoniji i drugim djelovima Zapadnog Balkana.
Iako Albanija gotovo svu električnu energiju proizvodi iz hidroelektrana, nova gasna elektrana trebalo bi da predstavlja rezervu tokom sušnih perioda i povećane potrošnje.
Stručnjaci upozoravaju da sama infrastruktura nije dovoljna za energetsku bezbjednost i da države moraju obezbijediti dugoročne i stabilne ugovore o snabdijevanju iz više izvora.
