Napad na gasovode pokrenuo je međunarodnu misteriju, a sumnja je isprva pala na Rusiju. I danas, dok se Njemačka priprema za kazneni progon osumnjičenih ukrajinskih sabotera, intriga ne jenjava. Štoviše, napori Poljske da zaustavi slučaj – očito kako bi zaštitila svoju saveznicu Ukrajinu – izazvali su nove napetosti u Evropi.
Njemačka istraga i poljska blokada
Njemačka se čini odlučnom privesti odgovorne pravdi te je podnijela naloge za hapšenje dvojice Ukrajinaca: Volodimira Žuravlova, koji je uhapšen u Poljskoj, i Serhija Kuznjecova, uhapšenog u Italiji. Međutim, odluka poljskog suda sredinom oktobra da oslobodi Žuravlova ozbiljno je potkopala nade Berlina. Prema mišljenju sudije, ako su eksplozije bile ukrajinski čin sabotaže, to je bio opravdan odgovor na ničim izazvanu invaziju.
“Ako je Ukrajina doista bila organizator ovog čina agresije, onda samo Ukrajina može biti odgovorna za ovaj događaj”, rekao je sudija Dariusz Lubowski u presudi kojom je zaustavio izručenje. Žuravlov tvrdi da nema nikakve veze s napadom. Njemački tužioci ga, pak, opisuju kao “obučenog ronioca” koji je bio “dio grupe koja je postavila eksploziv na plinovode Sjeverni tok 1 i 2”.
U međuvremenu Kuznjecov, bivši ukrajinski vojnik i navodni koordinator operacije, uhapšen je u Italiji krajem avgusta. Njegov advokat izjavio je za CNN da Kuznjecov poriče krivicu i žali se na odluku o izručenju Njemačkoj.
Odjeci starih sukoba
Stav Poljske jasno je iznio premijer Donald Tusk. “Problem Evrope, problem Ukrajine, problem Litvanije i Poljske, nije u tome što je Sjeverni tok 2 dignut u vazduh, već u tome što je izgrađen”, rekao je novinarima. Dodao je kako “svakako nije u interesu Poljske, niti u interesu pristojnosti i pravde, da se ovaj građanin kazneno goni ili izruči drugoj državi”.
Tuskov stav odražava dugogodišnju zabrinutost zbog gasovoda. Još 2007. godine tadašnji poljski ministar obrane Radek Sikorski kritikovao je Sjeverni tok 1 kao “najskandalozniji pokušaj Putina da podijeli i našteti EU-u”. Slična su upozorenja decenijama stizala i iz SAD-a. Poljski stav razotkrio je podjele u Evropi, a mađarski ministar vanjskih poslova Peter Szijjarto opisao ga je “šokantnim”. “Jedno je jasno: ne želimo Evropu u kojoj premijeri brane teroriste”, napisao je na društvenoj mreži X.
Za mnoge postsovjetske zemlje, ovo je trenutak iskupljenja nakon decenija upozoravanja na opasnost zbližavanja s Rusijom. Bivši litvanski ministar vanjskih poslova Gabrielius Landsbergis rekao je za CNN da, ako se pravni slučaj promatra izolovano, “mogao bi nas natjerati da zaboravimo kako smo tamo dospjeli”.
Simbol zavisnosti o ruskoj nafti
Za razliku od Danske i Švedske, koje su odustale od istraga, Njemačka istrajava. “To je država vladavine prava”, objašnjava Stefan Meister, stručnjak za istočnu Europu iz Njemačkog vijeća za vanjske odnose. On smatra da je istrajnost Berlina usmjerena na domaću publiku, posebno zbog desničarskih populista iz AfD-a koji dovode u pitanje vjerodostojnost državnih institucija.
Njemačka je bila pokretačka snaga iza projekta Sjeverni tok i od njega je imala ogromne koristi. Gotovo 30% njemačkih potreba za gasom 2016. godine pokrivali su ruski dobavljači. Veze su bile i političke; bivši kancelar Gerhard Šreder nakon mandata je prešao u upravu ruskih energetskih divova Gazproma i Rosnefta.
Gasovodi su postali simbol zavisnosti o jeftinoj ruskoj energiji, a kritičari smatraju da je Evropa zbog toga žmurila na agresiju Moskve u Gruziji 2008. i Ukrajini 2014. godine. U nedavno objavljenim memoarima, bivša kancelarka Angela Merkel odbacila je optužbe o zavisnosti, nazvavši Sjeverni tok 2 “reliktom propale investicije”.
Misterija oko eksplozija i dalje potiče napetosti u Evropi u trenutku kada je jedinstvo protiv Rusije ključno. No, bez obzira na ishod njemačke pravne bitke, jedna je stvar sigurna: ruski gas više neće teći prema Evropi kao prije 2022. godine.
Od početka invazije, Evropa se ubrzano odvikava od decenijske zavisnosti, a uništenje Sjevernog toka taj je proces samo ubrzalo. Udio Rusije u uvozu plina putem plinovoda u EU pao je s više od 40% u 2021. na oko 11% u 2024. godini. Kako je to u oktobru sažeo estonski ministar vanjskih poslova Margus Tsahkna: “Pravo mjesto za Sjeverni tok 2 je na dnu mora, u komadima”.
