Kad komšije postanu „paraziti koji šire svjetsku zavjeru“

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Boban Batricevic

Piše: Boban Batrićević

Drugi svjetski rat za Crnu Goru, kao i za mnoge zemlje Evrope, predstavlja jedno od najtraumatičnijih iskustava u njenoj istoriji. Ne samo što je u tome ratu izgubila 10% svog stanovništva i pretrpjela ogromna materijalna razaranja već je za to vrijeme na njenoj teritoriji vođen građanski rat koji je crnogorsko društvo potpuno razdijelio budući da su sve ideološke, vjerske i nacionalne različitosti postale osnovni ključ po kojem se birala strana u ratu. Najmanje brojna populacija u Crnoj Gori tradicionalno je bila jevrejska. Uoči rata na prostoru Crne Gore prema najnovijim dostupnim podacima živjelo je oko 50 Jevreja. Početak rata u Kraljevini Jugoslaviji i njena kapitulacija te podjela jugoslovenske teritorije između nacističke Njemačke i njenih saveznika usloviće dolazak nekoliko stotina Jevreja na crnogorsko tlo. Crna Gora je potpala pod talijansku okupacionu zonu, što je za pripadnike jevrejskoga naroda značilo bolje uslove za preživljavanje. Dolazak jevrejskih izbjeglica u Crnu Goru, najviše s prostora Srbije i Bosne, poklapa se s periodom pripremanja oružanog ustanka crnogorskoga naroda protiv okupatora. Trinaestoga jula 1941. godine crnogorski narod će predvođen komunistima podići jedan od najmasovnijih ustanaka u tadašnjoj Evropi, u kojem će učestvovati preko 30.000 boraca. Gašenje ustanka i kaznene ekspedicije talijanske vojske zahtijevaće i pokretanje propagandnog rata. Talijani su za ustanak krivili komuniste te je osnovni cilj njihove propagande bila difamacija partizana. U sklopu te kampanje svoje je mjesto našao antisemitizam. Činjenica da je među ustanicima bilo jevrejskih izbjeglica i da je u osovinskoj propagandi bila ustaljena paradigma da se jevrejstvo i boljševizam (odnosno komunizam) posmatraju jednako bila je osnovna argumentacijska baza antisemitske propagande u Crnoj Gori. Crnogorski komunisti optuživani su da za račun „jevrejske Moskve“ i po nalozima „svjetskog jevrejstva“ nastoje uništiti tradicionalnu crnogorsku-srpsku pravoslavnu kulturu i od Crne Gore napraviti gulag kojim bi upravljali Jevreji. Tako se u Crnoj Gori rodio antisemitizam, koji tradicionalno nije postojao, što Crnu Goru svrstava u red zemalja s tzv. „antisemitizmom bez Jevreja“ (iskustvo Japana u Drugome sv. ratu po mnogo je čemu karakteristično).

Prilikom gušenja ustanka Talijani su pokušali objediniti sve antikomunističke snage u Crnoj Gori, u čemu su najvećim dijelom uspjeli. Najsnažnija i najbrojnija domaća strana koja je prihvatila kolaboraciju bili su četnici Draže Mihailovića. Talijani su pokrenuli veći broj novina i časopisa, preuzeli radio i štampali letke. Taj posao uglavnom su prepuštili četničkim intelektualcima. Tokom talijanske okupacije od 1941. do 1943. nastupiće  period ustanovljenja antisemitizma kao važne ideološke konstante. Čitav partizanski pokret predstavljan je kao jevrejski. To što se među crnogorskim partizanima nakon bjekstva iz Srbije našao i član Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije Moša Pijade, koji je bio Jevrej, omogućilo je antikomunistima široku argumentacijsku bazu za svoje antisemitske postavke. On će ujedno biti najveća meta njihovog rada. Preko njegovog je lika izvršena ne samo njegova lična dehumanizacija već i dehumanizacija svih njegovih sunarodnika. Važno je pomenuti da se tokom talijanske okupacije antisemitizam nije razvio u zasebnu i važnu vrijednost niti su donošene zakonske antijevrejske mjere, već je antisemitizam bio samo dio repertoara – ono što u slučaju talijanskog iskustva s antisemitizmom talijanska istoričarka Ilaria Pavan naziva „rasutim antisemitizmom“. Iako su u propagandi predstavljani kao najgori ljudi, koji šire zaraze, zavjere, koji uništavaju nacionalne države i hrišćanstvo, Jevreji koji su živjeli skriveni u Crnoj Gori nijesu „lovljeni“ i isporučivani Trećem Rajhu. Nakon kapitulacije Italije 1943. godine stvari će se u potpunosti promijeniti. Nacistička Njemačka svojim okupacionim režimom, koji je trajao godinu dana, uvela je u potpunosti svoj ideološki koncept uređenja društva. Jednim zakonskim aktom Vojne uprave (Feldkomandanture) izjednačila je Jevreje s banditima i zahtijevala da budu prijavljeni. Radom Gestapoa nacisti su došli do nekoliko desetina Jevreja u Crnoj Gori, izvršili njihovo hapšenje a potom i deportaciju u logore smrti, najviše u Bergen-Belzen. U propagandnom smislu, antisemtiska propaganda doživjela je vrhunac. Nacisti su prilikom dolaska u Crnu Goru formirali lokalnu marionetsku vladu „Narodnu upravu“, sa zadatkom da organizuje pronacističku propagandu. Formirano je posebno odjeljenje za propagandu koje će promovisati nacizam i posebno antisemitizam. Tada on dobija potpuno organizovane forme, a količina antisemitskih tekstova, radio-emisija i govora na javnim skupovima znatno će premašiti period talijanske okupacije.

Antisemitska propaganda u Crnoj Gori ne može se posmatrati kao lokalni fenomen, on je usko povezan s događajima i praksama u tadašnjoj ratnoj Evropi i Jugoslaviji. Po svojoj formi, organizovanosti i repertoaru arsenal antisemitske propagande najbliži je tokovima u Srbiji pod režimom Milana Nedića ili iskustvima Nezavisne Države Hrvatske. Uporedbom antisemitske propagande Crne Gore s pomenuta dva slučaja dobija se jasnija slika. Crnogorski kolaboranti bili su u bliskim vezama s režimom Milana Nedića, koji je u Beogradu formirao posebni „Crnogorski odsek“ za propagandu koji će umnogome u Crnoj Gori popularisati njegovu vladu i promovisati pronacističke i antisemitske ideje. Pored toga, sva kolaborantska propaganda u Crnoj Gori uređena je po uzoru na Srbiju i NDH.

Antisemitska propaganda u Crnoj Gori tokom rata može se podijeliti u nekoliko cjelina. Kao što smo rekli – antisemitizam je bio okosnica antikomunističke propagande. Pored antikomunizma, važan dio antisemitskog repertoara čini negativna propaganda o jevrejskome narodu. Crnogorski antisemiti, kada nijesu pisali o „Judeo-komunizmu“, pisali su tekstove o istoriji Jevreja i načinu njihova života, predstavljajući ih kao najgori narod u ljudskoj istoriji koji je sklon lihvarenju, podvali i prevari, aktuelizujući na taj način tradicionalne antisemitske stereotipe. U Crnoj Gori se prvi put štampaju „Protokoli sionskih mudraca“. Vremenom je antisemitska propaganda postala jedna od osnova po kojoj se objašnjavaju zaraćene strane u ratu pa su saradnici fašista i nacista pisali o Saveznicima kao jevrejskoj alijansi Amerike, Engleske i Sovjetskog Saveza koju su okupili Jevreji kako bi se uništila evropska kultura. U štampi se u posebnim rubrikama piše o tim zemljama kao o državama koje je zarobio jevrejski kapital. Pored toga, antisemitizam je poslužio kao povod za popularizaciju nacizma. Tokom njemačke okupacije promovišu se nacistička stranka, Adolf Hitler i ostale nacističke glavešine, a Njemačka predstavlja kao uzor po kojemu bi Crnu Goru trebalo urediti.

Kad se uzmu u obzir okolnosti koje su vladale u Crnoj Gori, možemo zaključiti da se u promociju antisemitizma uložilo puno napora. Nekoliko štampanih glasila, radio-emisije i posebno štampani leci antisemitskog karaktera potvrđuju tezu sociologa Lasla Sekelja da antisemitizam nikad ne ide sam, već da uz njega uvijek ide neki drugi anti– i da je on zapravo priprema određene akcije – u ovome slučaju akcije protivnika partizanskoga pokreta u Crnoj Gori, koji je tokom rata bio jedini antifašistički pokret u zemlji. Ukupno je tokom rata objavljeno nekoliko stotina tekstova, govora, letaka i emisija antisemitskog karaktera, što je, uzevši crnogorske okolnosti, ogromna produkcija. Ta činjenica i slučaj da je s teritorije Crne Gore u logore smrti odvedeno nekoliko desetina pripadnika jevrejske populacije pokazuje da tragična sudbina Jevreja Evrope nije zaobišla ni Crnu Goru, što se ubuduće svakako mora uzimati u obzir kada se govori o Drugome svjetskom ratu.

Posljednje:

VEZANE VIJESTI

POSLJEDNJE:

VEZANE VIJESTI:

Dokumenta